Υστερία και Ιδεοψυχαναγκασμός στη Λακανική Ψυχανάλυση

Στη λακανική ψυχανάλυση, οι όροι υστερία και ιδεοψυχαναγκασμός δεν αποτελούν ψυχιατρικές διαγνώσεις αλλά δομές λόγου. Δηλαδή, συγκεκριμένους τρόπους με τους οποίους το υποκείμενο οργανώνει τη σχέση του με τον Άλλο, την επιθυμία, τη γνώση και την απόλαυση. Πρόκειται για διαφορετικές απαντήσεις στο ίδιο θεμελιώδες πρόβλημα: την έλλειψη που δομεί το υποκείμενο και τον Άλλο.

Η Υστερία στην Λακανική Ψυχανάλυση

Η υστερία, όπως την επεξεργάζεται ο Jacques Lacan, δεν είναι ούτε ιστορικό κατάλοιπο ούτε συμπτωματική κατηγορία. Αποτελεί δομή λόγου και θεμελιώδη τρόπο υποκειμενοποίησης. Το υστερικό υποκείμενο συγκροτείται μέσα από ένα ερώτημα που απευθύνεται στον Άλλο και αφορά την ίδια του την ύπαρξη: «Τι είμαι για την επιθυμία του Άλλου;».

Η υστερία δεν επιδιώκει να καλύψει την έλλειψη του Άλλου, αλλά να την καταστήσει ορατή. Το υποκείμενο προκαλεί τον Άλλο να γνωρίζει, να ορίσει, να εγγυηθεί και ταυτόχρονα αποκαλύπτει το αδύνατο αυτής της γνώσης. Στον Λόγο της Υστερίας, όπως παρουσιάζεται στο Σεμινάριο XVII, το διαιρεμένο υποκείμενο (S barré) απευθύνεται στον κύριο-σημαίνοντα (S1), προκαλώντας την παραγωγή γνώσης (S2), ενώ το αντικείμενο a παραμένει στη θέση της αλήθειας.

Η υστερία οργανώνεται γύρω από την επιθυμία του Άλλου. Το υποκείμενο προσφέρεται συχνά ως αντικείμενο, όχι για να ταυτιστεί με αυτό, αλλά για να δείξει ότι το αντικείμενο δεν αρκεί για να καλύψει την έλλειψη. Με αυτόν τον τρόπο, η υστερία διατηρεί ζωντανό το ερώτημα της επιθυμίας και αποτρέπει τη σταθεροποίηση της απόλαυσης.

Το σώμα στην υστερία δεν είναι απλώς βιολογικό σώμα, αλλά σώμα σημαίνον. Το σύμπτωμα λειτουργεί ως λόγος εκεί όπου η συμβολοποίηση αποτυγχάνει. Το υστερικό σύμπτωμα μπορεί να διαβαστεί ως απάντηση του υποκειμένου στο αδιέξοδο της επιθυμίας και στη συνάντηση με το πραγματικό.

Η ιδιαίτερη σχέση της υστερίας με την ψυχανάλυση είναι θεμελιώδης. Η ψυχανάλυση γεννήθηκε από τις υστερικές ασθενείς και η αναλυτική θέση συχνά καλείται να καταλάβει τη θέση του υποτιθέμενου υποκειμένου της γνώσης. Η αναλυτική πράξη δεν στοχεύει να ικανοποιήσει την απαίτηση γνώσης, αλλά να επιτρέψει στο υποκείμενο να αναλάβει τη δική του εμπλοκή στην επιθυμία.

Ο Ιδεοψυχαναγκασμός στην Λακανική Ψυχανάλυση

Ο ιδεοψυχαναγκασμός αποτελεί επίσης νευρωτική δομή, όμως, οργανώνεται με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Σε αντίθεση με την υστερία, το ιδεοψυχαναγκαστικό υποκείμενο δεν διατηρεί το ερώτημα ανοιχτό, αλλά επιχειρεί να το ελέγξει, να το αναστείλει ή να το ακυρώσει.

Η σκέψη στον ιδεοψυχαναγκασμό λειτουργεί ως κύρια άμυνα. Το υποκείμενο καταφεύγει σε ιδεοληψίες, λογικές ακολουθίες και τελετουργικές πράξεις προκειμένου να αποφύγει τη συνάντηση με την επιθυμία και την απόλαυση. Η σκέψη δεν οδηγεί στην πράξη, αλλά λειτουργεί ως τρόπος αναβολής της.

Στον ιδεοψυχαναγκασμό, ο Άλλος βιώνεται συχνά ως υπερβολικά απαιτητικός και απειλητικός. Το υποκείμενο προσπαθεί να «προπληρώσει» την ενοχή του μέσω καταναγκασμών, επιδιώκοντας μια φαντασιακή εξασφάλιση ότι τίποτα κακό δεν θα συμβεί. Η απόλαυση τοποθετείται στον Άλλο και το υποκείμενο προσπαθεί να την αποφύγει, παραμένοντας σε θέση ελέγχου.

Η κλινική αντιδιαστολή

Η υστερία στηρίζεται στο ανοιχτό ερώτημα προς τον Άλλο και στην ανάδειξη της έλλειψής του. Αντίθετα, ο ιδεοψυχαναγκασμός επιδιώκει να κλείσει το ερώτημα και να ελέγξει την έλλειψη. Η υστερία κινείται στο πεδίο της επιθυμίας του Άλλου, ενώ ο ιδεοψυχαναγκασμός οργανώνεται γύρω από την αποφυγή της.

Lacan, J. (1991). The Seminar, Book XVII: The Other Side of Psychoanalysis. W.W. Norton. Lacan, J. (1998). The Seminar, Book XI: The Four Fundamental Concepts of Psychoanalysis . W.W. Norton. Lacan, J. (2006). Écrits. W.W. Norton. Freud, S. & Breuer, J. (1895). Studies on Hysteria. Standard Edition. Freud, S. (1909). Notes Upon a Case of Obsessional Neurosis (Rat Man). Standard Edition. Fink, B. (1997). A Clinical Introduction to Lacanian Psychoanalysis. Harvard University Press. Verhaeghe, P. (2001). Does the Woman Exist? From Freud’s Hysteric to Lacan’s Feminine. Other Press.