Γιατί επαναλαμβάνω τα ίδια λάθη;

Μια λακανική προσέγγιση της επανάληψης

Πόσες φορές έχουμε πει «δεν θα το ξανά κάνω» – και παρ’ όλα αυτά, επιστρέφουμε στο ίδιο σημείο: Επαναλαμβάνουμε παρόμοιες σχέσεις, ίδιες συγκρούσεις, τα ίδια αδιέξοδα. Κι όμως, δεν πρόκειται απλώς για έλλειψη λογικής ή δύναμης. Από ψυχαναλυτική σκοπιά, ειδικά μέσα από τη ματιά του Ζακ Λακάν, η επανάληψη δεν είναι λάθος. Είναι ένας τρόπος με τον οποίο το ασυνείδητο επιμένει να μας μιλήσει.

Η επανάληψη πέρα από τη λογική

Στην ψυχανάλυση του Φρόιντ, η «επαναληπτική καταναγκαστικότητα» (repetition compulsion) περιγράφει την ασυνείδητη τάση του ανθρώπου να επιστρέφει σε τραυματικές εμπειρίες, ακόμη κι όταν προκαλούν πόνο (Freud, 1920/1955). Ο Λακάν, όμως, μετατοπίζει το βλέμμα. Δεν πρόκειται μόνο για την αναπαραγωγή ενός παρελθοντικού τραύματος˙ η επανάληψη είναι η κίνηση του υποκειμένου γύρω από αυτό που δεν μπορεί να ειπωθεί, γύρω από το Πραγματικό – εκείνο το κομμάτι της εμπειρίας που δεν χωρά ούτε στη σκέψη ούτε στη γλώσσα (Lacan, 1973). Έτσι, κάθε φορά που «κάνουμε το ίδιο λάθος», δεν αναπαράγουμε το παλιό. Αγγίζουμε ξανά ένα σημείο αδυναμίας, ένα όριο της ύπαρξης. Κάτι που ζητά να αποκτήσει νόημα, μα δεν μπορεί να ειπωθεί με λόγια. Και αυτή η αδυνατότητα του λόγου είναι που γεννά την επανάληψη.

Το λάθος ως τόπος απόλαυσης (jouissance)

Ο Λακάν εισάγει μια κρίσιμη έννοια: τη jouissance – την ιδιότυπη «απόλαυση» που δεν ταυτίζεται με την ευχαρίστηση. Είναι η απόλαυση που εμπεριέχει και πόνο˙ εκείνη που προκύπτει όταν το υποκείμενο πλησιάζει το όριο του ίδιου του του επιθυμητικού πεδίου. Έτσι, πολλές φορές, επανερχόμαστε σε σχέσεις, καταστάσεις ή επιλογές που μας πληγώνουν, γιατί εκεί υπάρχει μια μορφή jouissance. Μια «γλυκιά» οδύνη, γνωστή και οικεία. Το υποκείμενο, λέει ο Λακάν, δεν επιθυμεί απλώς την ικανοποίηση˙ επιθυμεί να συνεχίσει να επιθυμεί. Η επιθυμία χρειάζεται την έλλειψη για να υπάρχει. Όταν, λοιπόν, πλησιάζουμε αυτό που νομίζουμε ότι θέλουμε, δημιουργούμε (ασυνείδητα) νέες αποστάσεις, νέα εμπόδια, για να διατηρήσουμε ζωντανό το κενό. Αυτό το κενό είναι που δίνει νόημα στην ύπαρξή μας.

Το αντικείμενο της επιθυμίας: το object petit a

Κάθε επανάληψη περιστρέφεται γύρω από το object petit a, το αντικείμενο μικρό α – το αίτιο της επιθυμίας. Δεν είναι ένα πραγματικό αντικείμενο, αλλά εκείνο το κάτι που μας λείπει, η φαντασίωση ότι κάπου, κάποτε, υπήρχε μια πλήρωση που χάθηκε. Επαναλαμβάνοντας τα ίδια σενάρια , επιχειρούμε να ανακτήσουμε αυτήν την απώλεια. Όμως, το αντικείμενο μικρό α είναι εκ φύσεως απρόσιτο˙ γι’ αυτό και κάθε προσπάθεια επανάληψης αφήνει το ίδιο αίσθημα κενού (Lacan, 1966). Για παράδειγμα, κάποιος που επιλέγει ξανά και ξανά συντρόφους που τον απορρίπτουν, μπορεί να αναζητά ασυνείδητα το «αντικείμενο» εκείνης της πρώτης ματαίωσης – ίσως ενός γονεϊκού βλέμματος που δεν τον είδε. Μέσα από κάθε αποτυχία, επαναλαμβάνεται η ίδια προσπάθεια: να γίνει τελικά ορατός, να αποκαταστήσει το έλλειμμα. Όμως, η ιστορία δεν ολοκληρώνεται ποτέ, γιατί η επιθυμία χρειάζεται αυτό το ανικανοποίητο για να συνεχίσει να υπάρχει.

Η θέση του υποκειμένου: δεν είμαι θύμα, είμαι συμμετέχων

Η ψυχανάλυση δεν έρχεται να «διορθώσει» τα λάθη μας, αλλά να μας βοηθήσει να δούμε τη δική μας συμμετοχή στην επανάληψη (Fink,1999). Το υποκείμενο δεν είναι απλώς παθητικό θύμα του ασυνειδήτου˙ είναι ο τόπος όπου η επιθυμία και η έλλειψη παίρνουν μορφή. Μέσα στη θεραπευτική σχέση, το ίδιο μοτίβο που επαναλαμβάνεται στη ζωή του αναλυόμενου – μια αίσθηση εγκατάλειψης, υποτίμησης, απόρριψης – μπορεί να εμφανιστεί και προς τον αναλυτή. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η δυνατότητα μετασχηματισμού: το «ίδιο» συμβαίνει ξανά, αλλά αυτή τη φορά μπορεί να ερμηνευτεί, να αποκτήσει συμβολική θέση. Έτσι, η επανάληψη δεν σταματά με βία ˙ μετασχηματίζεται μέσα από τη γνώση του ίδιου του υποκείμενου.

Από την επίγνωση στην ελευθερία

Το να κατανοήσουμε γιατί επαναλαμβάνουμε δεν σημαίνει ότι η επανάληψη θα σταματήσει αμέσως. Το ασυνείδητο δεν υποχωρεί στην απλή γνώση ˙ χρειάζεται χρόνο, λόγο και πράξη. Ωστόσο, κάθε φορά που το υποκείμενο συνδέεται με την επιθυμία του, κάθε φορά που αναλαμβάνει την ευθύνη της θέσης του μέσα στο σενάριο, η ανάγκη για επανάληψη μειώνεται. Η αληθινή ελευθερία, από λακανική σκοπιά, δεν είναι να «ξεφύγουμε» από τα λάθη μας, αλλά να γνωρίζουμε γιατί τα κάνουμε και να μπορούμε να τα κάνουμε αλλιώς. Όχι από τον φόβο της τιμωρίας ή της αποτυχίας, αλλά από μια βαθύτερη συνάντηση με τον εαυτό μας.

Ένα νέο βλέμμα στο «λάθος»

Το λάθος, λοιπόν, δεν είναι εχθρός, αλλά μήνυμα. Είναι το ίχνος του ασυνείδητου που προσπαθεί να γραφτεί ξανά. Μέσα από αυτό, το υποκείμενο ζητά να αρθρώσει κάτι για την επιθυμία του, κάτι που δεν μπορεί να ειπωθεί αλλιώς. Όπως γράφει ο Λακάν, «ό,τι δεν σταματά να μην γράφεται, αυτό είναι το Πραγματικό» (Lacan, 1973). Επαναλαμβάνουμε, λοιπόν, μέχρι να βρούμε άλλον τρόπο να το πούμε. Και εκεί ίσως ξεκινά η πραγματική αλλαγή: όταν το ίδιο γεγονός δεν επαναλαμβάνεται πια μηχανικά, αλλά αποκτά νόημα. Όταν το λάθος δεν είναι πια εχθρός, αλλά δρόμος επιστροφής στον εαυτό.

Συμπέρασμα

Η επανάληψη δεν είναι αδυναμία, είναι μια γλώσσα. Μέσα από αυτή, το ασυνείδητο επιχειρεί να μας φέρει αντιμέτωπους με την έλλειψη που μας θεμελιώνει. Όσο κι αν προσπαθούμε να «διορθώσουμε» τα ίδια λάθη, το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι πώς να μην τα κάνουμε ξανά, αλλά τι μας λένε για το ποιοι είμαστε και τι επιθυμούμε. Ίσως, τελικά, δεν επαναλαμβάνουμε για να πληγωθούμε. Επαναλαμβάνουμε για να συναντήσουμε- έστω και για λίγο – αυτό που μας λείπει.

Freud, S. (1920/1955). Beyond the pleasure principle (J. Strachey, Trans.). In J. Strachey (Ed.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 18, pp. 7–64). London: Hogarth Press. (Original work published 1920).

Lacan, J. (1966). Écrits . Paris: Seuil.

Lacan, J. (1973). Le Séminaire, Livre XI: Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse . Paris: Seuil.