Γιατί επιστρέφουμε πάντα στην παιδική ηλικία; Μια ψυχαναλυτική ματιά.

Μια λακανική ανάγνωση της πρώτης σκηνής του υποκειμένου

Συχνά ακούμε τη φράση «όλα ξεκινούν από την παιδική ηλικία». Από τα οικογενειακά γεύματα μέχρι τις συνεδρίες ψυχοθεραπείας, η παιδική ηλικία προβάλλει ως το σημείο όπου σχηματίζονται οι ρίζες των μελλοντικών μας σχέσεων, συμπεριφορών και συγκρούσεων. Γιατί, όμως, στην ψυχαναλυτική σκέψη, επιμένουμε τόσο να επιστρέφουμε εκεί; Η απάντηση δεν βρίσκεται απλώς στην αναζήτηση ενός «τραύματος του παρελθόντος», αλλά στη βαθύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο το υποκείμενο συγκροτείται μέσα από τη γλώσσα, το βλέμμα και την επιθυμία του Άλλου¹.

Από τον Φρόιντ στον Λακάν: η παιδική ηλικία ως σκηνή συγκρότησης

Για τον Φρόιντ (1905/2000), η παιδική ηλικία δεν είναι μια αθώα περίοδος, αλλά το πεδίο όπου διαμορφώνονται οι βασικές ψυχικές δομές: η απώθηση, το οιδιπόδειο σύμπλεγμα, η γέννησή της επιθυμίας. Το παιδί, μέσα από τις πρώτες του σχέσεις αγάπης και απογοήτευσης, μαθαίνει να ζει με την έλλειψη, να διαχειρίζεται το «όχι» του γονέα και να ανακαλύπτει ότι η ικανοποίηση δεν είναι ποτέ πλήρης (Freud, 1917/2001).

O Λακάν (1964/1998), επαναφέρει αυτές τις φροϋδικές ανακαλύψεις μέσα στη γλώσσα. Η παιδική ηλικία, για εκείνον, δεν αποτελεί απλώς μια σειρά εμπειριών, αλλά μια δομή λόγου: το σημείο όπου ο άνθρωπος γίνεται υποκείμενο, επειδή εισέρχεται στη συμβολική τάξη – στο πεδίο του Άλλου, του λόγου, του νόμου. Έτσι, το «παιδί» δεν είναι μόνο ηλικιακή φάση, αλλά μορφή της σχέσης μας με την επιθυμία του Άλλου (Fink, 1995).

Το στάδιο του καθρέφτη: η γέννηση του Εγώ

Η πιο γνωστή συνεισφορά του Λακάν είναι το «στάδιο του καθρέφτη» (Lacan, 1949/2006). Το παιδί, βλέποντας την αντανάκλασή του, αναγνωρίζει για πρώτη φορά μια εικόνα ενότητας και πληρότητας – κάτι που στην πραγματικότητα δεν διαθέτει ακόμη στο σωματικό ή ψυχικό του βίωμα. Αυτή η ταύτιση με την εικόνα είναι συγχρόνως πηγή χαράς και αποξένωσης. Το Εγώ² σχηματίζεται μέσα από μια φαντασιακή ταύτιση, ένα είδωλο που ανήκει ήδη στο βλέμμα του Άλλου.

Την ίδια στιγμή, ο γονιός – μέσα από το βλέμμα, τη φωνή, τις λέξεις – προσφέρει στο παιδί τα πρώτα σημαίνοντα³ της ύπαρξης του: «Είσαι καλό παιδί», «μην κάνεις αυτό», «κοίτα τι όμορφο αγόρι/κορίτσι». Μέσα από αυτές τις λέξεις το παιδί μαθαίνει ποιο είναι, αλλά και τι επιθυμεί ο Άλλος από αυτό. Έτσι, η παιδική ηλικία είναι το πεδίο όπου ο εαυτός γεννιέται ως απάντηση στην επιθυμία του Άλλου (Evans, 1996).

Η παιδική ηλικία ως αφήγηση και φαντασίωση

Στην ψυχανάλυση δεν επιστρέφουμε στην παιδική ηλικία για να την «θυμηθούμε» πιστά, αλλά για να την ανασυνθέσουμε μέσα από τον λόγο. Ο αναλυόμενος δημιουργεί εκ νέου την παιδική του ιστορία, αναζητώντας το σημαίον που τον καθόρισε, το σημείο όπου η επιθυμία του μπλέχτηκε με εκείνη των άλλων (Fink,1995). Αυτή η αναδρομή δεν είναι ιστορική αλλά συμβολική: το παρελθόν λειτουργεί ως πεδίο όπου αναζητείται το νόημα που δομεί το παρόν.

Η παιδική ηλικία, λοιπόν, δεν είναι ένα στατικό γεγονός. Είναι μια φαντασιακή σκηνή που οργανώνει τη σχέση του υποκειμένου με την έλλειψη και την επιθυμία. Όπως γράφει ο Λακάν (1964/1998), «η αλήθεια έχει τη δομή της φαντασίας» – και αυτή η αλήθεια αποκαλύπτεται μέσα στον λόγο. Στην ανάλυση, η επαναφορά της παιδικής ηλικίας είναι μια προσπάθεια του υποκειμένου να ακούσει πώς συγκροτήθηκε μέσα από τις φωνές, τις απογοητεύσεις και τα βλέμματα που το περιέβαλαν.

Η παιδική ηλικία ως τόπος της υποκειμενικής αρχής

Η εμμονή της ψυχανάλυσης με την παιδική ηλικία δεν οφείλεται σε κάποια ρομαντική νοσταλγία. Αντίθετα, πρόκειται για την προσπάθεια να προσεγγίσουμε εκείνο το σημείο όπου το υποκείμενο άρχισε να υπάρχει μέσα στη γλώσσα. Το παιδί είναι το πρωτότυπο του «εγώ» μας, το πρώτο ίχνος του εαυτού όπως συγκροτείται στο βλέμμα του Άλλου και στη δομή του λόγου (Lacan, 1949/2006).

Έτσι, όταν ανατρέχουμε στην παιδική ηλικία, δεν αναζητούμε μια «αλήθεια» των γεγονότων, αλλά μια αλήθεια του λόγου – πώς ειπώθηκε, τι ειπώθηκε και πως αυτό το ειπωμένο μας συγκρότησε. Η ψυχανάλυση δεν επιχειρεί να «θεραπεύσει το παιδί μέσα μας», αλλά να μας βοηθήσει να ακούσουμε αυτό το παιδί: τη φωνή του, τα κενά του, τις σιωπές του. Εκεί, μέσα από αυτή την ακρόαση, μπορεί να ξεκινήσει μια νέα σχέση με την επιθυμία.

¹ Ο Άλλος για τον Λακάν είναι ο χώρος της γλώσσας και του λόγου — το πεδίο όπου διαμορφώνονται το υποκείμενο και η επιθυμία του. Δεν είναι απλώς ένα άλλο πρόσωπο, αλλά το σύνολο του συμβολικού κόσμου που μας προσδιορίζει. (Lacan, Séminaire XI, 1964).

² Για τον Φρόιντ, το Εγώ είναι το λογικό μέρος που ισορροπεί ανάμεσα στο Αυτό και το Υπερεγώ, ενώ για τον Λακάν είναι μια εικόνα ταύτισης που σχηματίζεται μέσα από τον Άλλο. (Freud, Das Ich und das Es, 1923· Lacan, Le stade du miroir, 1949).

³Για τον Λακάν, το σημαίνον είναι η λέξη που παίρνει νόημα μόνο μέσα από τη σχέση της με άλλες λέξεις. (Lacan, Écrits, 1966).

Evans, D. (1996). An Introductory Dictionary of Lacanian Psychoanalysis. Routledge. Fink, B. (1995). The Lacanian Subject: Between Language and Jouissance. Princeton University Press.

Freud, S. (1905/2000). Three essays on the theory of sexuality. Basic Books.

Freud, S. (1917/2001). Introductory lectures on psycho-analysis. The Standard Edition.

Lacan, J. (1949/2006). The mirror stage as formative of the function of the I. In Écrits (pp. 75–81) . W.W. Norton.