Ας μιλήσουμε για το άγχος

Το άγχος είναι ίσως το πιο γνώριμο συναίσθημα της εποχής μας. Το συναντάμε στη δουλειά, τις σχέσεις, τα οικονομικά, ακόμα και τις στιγμές που «όλα φαίνονται καλά». Συχνά το βιώνουμε σαν ένα αόρατο σφίξιμο, σαν κάτι που δεν έχει όνομα αλλά είναι εκεί – παρόν, ασφυκτικό, ακαθόριστο. Δεν είναι τυχαίο πως, το άγχος, από όλες τις ψυχικές καταστάσεις, έχει απασχολήσει όσο λίγες, τόσο την ψυχολογία όσο και την ψυχανάλυση.

Τι είναι το άγχος;

Αν το δούμε επιφανειακά, το άγχος φαίνεται να είναι μια φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού σε μια απειλή – πραγματική ή φανταστική. Στη βιολογική του βάση, ενεργοποιεί το γνωστό «fight or flight» μηχανισμό, που προετοιμάζει το σώμα για να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο. Όμως, στην ψυχανάλυση, το άγχος δεν είναι μόνο μια βιολογική ή συναισθηματική αντίδραση. Είναι ένα μήνυμα του ασυνειδήτου, ένας δείκτης ότι κάτι μέσα μας έρχεται σε σύγκρουση με αυτό που προσπαθούμε να διατηρήσουμε ως σταθερό.

Ο Φρόιντ (1926/2010), μίλησε για το άγχος ως σήμα: μια προειδοποίηση του Εγώ ότι κάτι απειλητικό τείνει να αναδυθεί, συνήθως, μια ασυνείδητη επιθυμία ή φαντασίωση. Έτσι, το άγχος λειτουργεί ως «συναγερμός» απέναντι σε μια εσωτερική και όχι εξωτερική απειλή.

Από το «φοβάμαι κάτι» στο «δεν ξέρω τι φοβάμαι»

Εδώ βρίσκεται η βασική διαφορά μεταξύ φόβου και άγχους. Ο φόβος έχει πάντα αντικείμενο: φοβάμαι ένα γεγονός, ένα άτομο, μια κατάσταση. Αντίθετα, το άγχος είναι χωρίς αντικείμενο, με άλλα λόγια: δεν ξέρω τι φοβάμαι. Και ακριβώς αυτό το «δεν ξέρω» το κάνει τόσο τρομακτικό.

Η ψυχανάλυση προσπαθεί να δώσει σε αυτό το «χωρίς όνομα» κάτι από το νόημά του, με σκοπό όχι να εξαφανιστεί, αλλά να μας βοηθήσει να το ακούσουμε, να καταλάβουμε τι ζητάει να ειπωθεί από αυτό.

Το άγχος στη λακανική θεωρία

Για τον Ζακ Λακάν, το άγχος έχει μια ιδιαίτερη θέση. Είναι το μόνο συναίσθημα που δεν απατά (Lacan, 1962-63/2014), ενώ τα άλλα συναισθήματα μπορεί να μας παραπλανήσουν, όντας αποτέλεσμα μεταβίβασης ή φαντασιακής ταύτισης. Το άγχος είναι πραγματικό, δεν ψεύδεται, γιατί αναδύεται ακριβώς τη στιγμή την οποία ο άνθρωπος έρχεται σε επαφή με το Πραγματικό – με κάτι που δεν μπορεί να συμβολιστεί, να ειπωθεί, να ενταχθεί στη γλώσσα.

Το άγχος, λοιπόν, για τον Λακάν, δεν προκαλείται από την απουσία του αντικειμένου, αλλά από την υπερβολική του εγγύτητα. Δεν αγχωνόμαστε γιατί κάτι λείπει. Αντίθετα, αγχωνόμαστε επειδή κάτι έρχεται πολύ κοντά – κάτι που μας αφορά βαθιά, όμως δεν μπορούμε να το εντάξουμε στον λόγο μας.

Το αντικείμενο α – η αιτία της επιθυμίας

Στην καρδιά της λακανικής θεωρίας βρίσκεται η έννοια του αντικειμένου μικρού α (object petit a). Πρόκειται για εκείνο το φαντασιακό υπόλειμμα που παραμένει μετά την είσοδό μας στη γλώσσα και στη συμβολική τάξη (Evans, 1996). Είναι το «αντικείμενο» που ποτέ δεν μπορούμε να αποκτήσουμε, αλλά που κινεί κάθε επιθυμία μας.

Το άγχος εμφανίζεται όταν αυτό το αντικείμενο παύει να είναι κρυμμένο και έρχεται πολύ κοντά. Όταν πλησιάζουμε, δηλαδή, κάτι που αγγίζει την αλήθεια της επιθυμίας μας. Εκεί όπου το Πραγματικό, αυτό δεν μπορεί να ειπωθεί, κάνει την εμφάνισή του (Lacan, 1962-63/2014).

Παράδειγμα: όταν το επιθυμητό γίνεται πολύ πραγματικό

Φανταστείτε κάποιον που ονειρεύεται για χρόνια μια προαγωγή ή μια σχέση την οποία δεν μπορούσε να έχει. Όταν τελικά τη φτάσει, μπορεί να νιώσει έντονο άγχος, ακόμη και πανικό. Δεν είναι η «χαρά» της επίτευξης που τον πλημμυρίζει, αλλά η αγωνία ότι κάτι πλησίασε υπερβολικά. Σαν να απειλείται η ισορροπία του ίδιου του υποκειμένου. Το άγχος, λοιπόν, μας δείχνει το σημείο όπου η επιθυμία συναντά το όριό της (Žižek, 1989).

Το άγχος ως οδός γνώσης του εαυτού

Η λακανική ψυχανάλυση μας προτείνει να ακούσουμε το άγχος, αντί να το δούμε απλώς ως εχθρό- να μην το σκεπάσουμε βιαστικά με τεχνικές «χαλάρωσης» ή συμβουλές αυτοελέγχου. Το άγχος είναι ένδειξη ότι κάτι σημαντικό προσπαθεί να ειπωθεί για εμάς, την επιθυμία μας, τη θέση μας στον κόσμο και τις σχέσεις μας.

Μέσα στην αναλυτική διαδικασία, το άγχος γίνεται δρόμος αυτογνωσίας. Μέσα από τη συνάντηση με τον αναλυτή, ο άνθρωπος αρχίζει να αναγνωρίζει τα σημεία όπου το ασυνείδητο μιλά. Μαθαίνει να ανέχεται την αβεβαιότητα και να πλησιάζει την επιθυμία του χωρίς να χρειάζεται να τη «θεραπεύσει» (Fink, 1997).

Συμπέρασμα

Το άγχος, στη λακανική οπτική, δεν είναι απλώς ένα σύμπτωμα προς εξάλειψη, αλλά μια εμπειρία αποκάλυψης. Είναι το σημείο όπου το υποκείμενο συναντά κάτι από το αληθινό μέσα του – εκεί όπου το Πραγματικό αγγίζει τη ζωή του.

Ίσως τελικά, το ζητούμενο να μην είναι να απαλλαγούμε από το άγχος, αλλά να μάθουμε να το ακούμε, να το αφήνουμε να μας δείξει κάτι από το βάθος της επιθυμίας μας, εκεί που ο λόγος σταματά και αρχίζει ο εαυτός.

Evans, D. (1996). An Introductory Dictionary of Lacanian Psychoanalysis. London: Routledge.

Fink, B. (1997). The Lacanian Subject: Between Language and Jouissance . Princeton, NJ: Princeton University Press.

Freud, S. (1926/2010). Inhibitions, Symptoms and Anxiety (J. Strachey, Trans.). London: Hogarth Press.

Lacan, J. (1962–1963/2014). The Seminar of Jacques Lacan , Book X: Anxiety (A. R. Price, Trans.). Cambridge: Polity Press.